Kanaal
Buinen-Schoonoord.
Om een
verbinding te maken tussen het Oranjekanaal en Stadskanaal werd in de provincie Drenthe in de
jaren 1926 tot 1930 het Kanaal Buinen-Schoonoord gegraven. Het kanaal werd
in die jaren aangelegd als een project in de werkverschaffing en waarvan de
exploitatie in handen was van de N.V. Kanaalmaatschappij Buinen-Schoonoord. In 1927 werd begonnen met de aanleg van
het ± 16 kilometer kanaal waarbij de aansluiting zou plaatsvinden via de Borger zijtak
van het Oranjekanaal nabij De Kiel en het inmiddels gedempte Zuiderdiep (toen
nog Zuiderhoofddiep) in Nieuw Buinen.
Vanaf Borger tot Bronnegerveen is bij de aanleg
van het kanaal gebruik gemaakt van het al aanwezige Voorste Diep, een
bovenloop van de Hunze. Op dit punt is in het Saalien een doorbraak van
de Hondsrug ontstaan. Het kanaal moest met de hand
worden uitgegraven, hetgeen
beslist geen eenvoudige opgave was en waarbij de arbeiders bovendien ook veelal
in “natte” omgeving hun werk moesten verrichtten.
 |
Graven van het kanaal. foto's Aold Börger
|
De vaarverbinding dat eigenlijk bestemd was voor de
afvoer van turf had verder bijna geen economi- sche betekenis, al zag je in
het najaar nog wel schepen die o.a. aardappelen, graan en suikerbieten
vervoerden.
De sluizen
Doordat deze waterweg de Hondsrug doorsneed, was het noodzakelijk vanwege de
hoogteverschillen een vijftal sluizen te bouwen. Deze
5 schutsluizen werden bij Bronneger (2) tussen Ees en Borger, Westdorp
en Eeserveen gebouwd.  |
aanleggen van de sluizen; boven Eeserveen; onder links Ees onder rechts onbekend. foto's Aold Börger
|
Het kanaal kon echter niet rendabel worden
geëxploiteerd en in 1953 nam het Rijk dit kanaal over. Achtereenvolgens
kwam het vervolgens in handen van de provincie Drenthe en het waterschap
Oostermoerse Vaart, thans Hunze en Aa’s. Sinds 1966 heeft het kanaal
geen scheepvaartfunctie meer, maar wordt nog alleen gebruikt ten behoeve
van de recreatie en voor regulering van het waterpeil. Nadat
het kanaal in 1972 definitief werd gesloten voor de scheepvaart, zijn alle sluizen omgebouwd tot stuwen waarbij de sluisdeuren aan de
benedenhoofd zijn verwijderd en daar een metalen stuwinrichting voor in
de plaats kwam. Van de nog aanwezige
schutsluizen is na de sluiting van het kanaal voor de scheepvaart in 1972, die
bij Eeserveen, niet ver van de aansluiting van het
kanaal op de Borgerzijtak nog het meest compleet. Tijdens
een renovatie werd in 2008 aan de benedenhoofd de metalen
stuwinrichting weer verwijderd en daar nieuwe sluisdeuren
in geplaatst werden die waren omgebouwd tot een stuw.
 |
Sluis Eeserveen
|
De licht gebogen sluiswanden
bestaan uit gemetselde basaltblokken, de sluishoofden zijn in rode baksteen
gemetseld, en zijn afgedekt door natuurstenen platen. In het westelijke
sluishoofd is een steen ingemetseld met het jaartal ”1927” er op met
stijlkenmerken van de Amsterdamse School. Naast de sluis staat nog de
sluiswachterswoning uit 1927. Ook de andere sluizen hebben die zelfde kenmerken, maar zijn de sluiswachterswoningen niet overal meer aanwezig. Bovendien heeft de sluis in Westdorp, geen sluisdeuren meer. Wel wordt die sluis evenals de sluizen van Borger
en Bronneger nog steeds benut als stuw voor de regulering van het waterpeil. Daar zijn de metalen stuwinrichting echter nog wel aanwezig.  |
| De twee sluizen bij Bronneger; onder de sluis bij Borger (2) en Westdorp (r) |
Vanaf Borger tot Bronnegerveen is bij de aanleg van
het kanaal gebruik gemaakt van het al aanwezige Voorste Diep, een bovenloop van
de Hunze. Op dit punt is in het Saalien een doorbraak van de Hondsrug ontstaan.
Het kanaal kon echter niet rendabel worden geëxploiteerd en in 1953 nam het Rijk dit kanaal over.
Achtereenvolgens kwam het vervolgens in handen van de provincie Drenthe en het waterschap
Oostermoerse Vaart, thans Hunze en Aa’s. Sinds 1966 heeft het kanaal geen scheepvaartfunctie
meer, maar wordt nog alleen gebruikt ten behoeve van de recreatie en voor
regulering van het waterpeil. |
| Kanaal Buinen- Schoonoord nabij Bronnegerveen en Borger |
Bruggen in Bronneger en Westdorp
De in 1927 gebouwde ophaalbrug over het kanaal
Buinen - Schoonoord is gelegen ten oosten van Bronneger en maakt deel uit van de
weg Bronneger - Buinen. Het rond 1926 – 1930 gegraven kanaal Buinen - Schoonoord kwam voor
een belangrijk deel te liggen in de dalen van de toen aanwezige beken, Voorste en Achterste diep en vormde
zo de enige doorsnijding van de Hondsrug. Het kanaal werd in 1966 aan de
scheepvaart onttrokken. Tussen 1974 en 1979 werd het kanaal geschikt gemaakt
voor de sportvisserij en werden de ophaalbruggen bij Bronneger en Westdorp
gerestaureerd. De balans en hameipoort van de brug bij Bronnegerveen zijn uitgevoerd in
geklonken, ijzeren vakwerk waarbij aan één zijde van de hameipoort aan de straatzijde het
jaartal 1927 gegoten.
Daarnaast is de geklonken ijzeren ophaalbrug van cultuurhistorisch belang als
representant van de infrastructurele en civieltechnische ontwikkelingen in
Drenthe. De brug is nog grotendeels intact, maar functioneert niet meer als
zodanig. Ook het bedieningsmechaniek is niet meer aanwezig. Aan weerszijden in
het water bevinden zich eikenhouten meerpalen met een ijzeren afdekking. De
brug is voorzien van betonnen brughoofden van later datum en brugleuningen die
zijn vervaardigd uit ijzeren buis. De brug staat op de provinciale monumentenlijst. De ophaalbrug in Westdorp staat daar niet op.
 |
| Boven: Ophaalbrug Bronneger, onder: Ophaalbrug Westdorp |
Bronnegerveen
Op nog geen 100 meter van die brug
in noordoostelijke richting, verlaat het Voorste diep het kanaal Buinen - Schoonoord waar het riviertje vanaf Borger mee verbonden is en stroomt afwaarts in noordwestelijke richting. Het kanaal gaat verder in Noordoostelijke richting en loopt via Buinen naar Nieuw Buinen alwaar het overgaat in de Zuiderhoofddiep.Vlak bij de brug in zuidwestelijk richting, is nog een originele
los- en laadkade te zien die is opgebouwd uit verticale betonnen elementen.
 |
Links: Hier verlaat het Voorste diep het kanaal. Rechts: Laad- en loskade
|
Ongeveer 500 meter verderop heeft vroeger een spoorbrug gelegen in de
treinverbinding Gasselte - Valthe. Op de oude brughoofden heeft men een
fiets/voetgangersbrug geplaatst.
Begin 1900
werd er een spoorlijn van Assen naar Stadskanaal aangelegd die geëxploiteerd werd
door de Noordooster - Lokaalspoorweg, de NOLS. Bij Gasselternijveen kwam er een
aftakking voor de spoorlijn Stadskanaal naar Coevorden die via Emmen zou gaan. In
november 1905 werd deze spoorweg geopend. Het gedeelte Assen - Stadskanaal werd
in juni 1905 al in gebruik genomen. Even buiten Bronneger bevond zich nabij de
spoorwegviaduct over het kanaal Buinen - Schoonoord het station Drouwen. In 1938
werd de personenlijn op dit traject opgeheven. Het stationsgebouw werd in de
jaren er na afgebroken, maar het goederenvervoer over deze lijn heeft nog tot
1964 plaatsgevonden. Nu herinneren alleen de naam Spoorstraat in Bronneger en
de restanten van de oude draaispoorbrug nog aan deze spoorlijn.
 |
| Oude spoorbrug en de houten brug welke op de oude maar originele bruggenhoofden van de spoorbrug is gemonteerd. |
Watermolen
In het najaar van 1977 vond boer Lammert Hingstman, bij de eerste sluis
vanaf Buinen gerekend, bij toeval een partij zwerfstenen op zijn akker bij het
Voorste Diep. Daar hij ook een amateur archeoloog was, zag Lammert direct dat
het niet zomaar stenen waren en schakelde hij verschillende instanties in. |
Middeleeuwse watermolen Voorste Diep Bronneger
|
Het mag wel een wonder heten dat de vindplaats 1000 jaar lang niet verstoord
is geweest, vooral bij de graafwerkzaamheden bij de kanalisering van het
Voorste diep in 1926-1930 speelden zich namelijk af op enkele meters afstand!
De vondst van deze watermolen betrof niet alleen de oudste watermolen van
Nederland, zij geven daardoor ook nog eens een beeld van de constructie - waarbij
de restanten door een gelukkig toeval - eeuwenlang (tot 1979) onberoerd zijn
gebleven. Deze gegevens ontbraken bij de oudste meldingen van Nederlandse
watermolens. Het beekdal overstroomde steeds vaker. Daardoor werd de weg
onbegaanbaar en raakte de molen in onbruik. De Bronneger watermolen is
weggezakt in de bescherming van de vergetelheid zodat de blauwdruk van deze
molen hier als het ware in de grond ligt en is gearchiveerd.
